Δημοσιεύουμε τις προτάσεις που κατέθεσε με έγγραφό του ο συμπολίτης μας κ. Πάνος Τότσικας, Αρχιτέκτονας ENSBA – Paris, Ερευνητής Τοπικής Ιστορίας Ηλιούπολης, κατά τη διαδικασία της σύντομης διαβούλευσης το 2024.
ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΤΟΠΙΚΟ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΗΜΟΥ ΗΛΙΟΥΠΟΛΗΣ –
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Π.ΤΟΤΣΙΚΑ
Προς την « Ένωση Οικονομικών Φορέων της Μελέτης» και την «Επιτροπή Παρακολούθησης, Επίβλεψης & Παραλαβής», στα πλαίσια της Δημόσιας Διαβούλευσης για το Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο του Δ. Ηλιούπολης ( Δ. Ηλιούπολης αρ. πρ. οικ. 28595/14-10-2024)
…………………………………………………………………………………………………………………………
1.ΚΗΡΥΞΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΤΟΥ ΑΓ.ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΣΕ «ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΟΠΟ»
Το τσιφλίκι Καρά
Στην περιοχή της Ηλιούπολης, υπήρχε επί τουρκοκρατίας ένα τσιφλίκι που φέρεται να ανήκε στον Οθωμανό Μουσταφά Καρά Αλή. Έκτοτε, η περιοχή του τσιφλικιού καταγράφεται ως “Καράς” ή “Κτήμα Καρά”.
Η ακριβής θέση του τσιφλικιού Καρά, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις και μαρτυρίες, βρισκόταν γύρω από την παλιά εκκλησία του Αγίου Νικολάου.
Αυτό προκύπτει από τη μνημειώδη εργασία “Χάρτες της Αττικής” (KARTEN VON ATTIKA αριθμ. B1 IV) των Kaupert – Milchhofer, που συντάχθηκε το 1882 για το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο και αποτελεί την πληρέστερη αποτύπωση του Αττικού τοπίου κατά τον προηγούμενο αιώνα.
Επίσης προκύπτει από το πρώτο “Διάγραμμα Ρυμοτομίας Συνοικισμού Ηλιουπόλεως”, του 1925, που συνέταξε ο αρχιτέκτονας Αριστομένης Βάλβης, όπου φαίνεται ότι στην περιοχή Αγ. Νικολάου υπήρχαν τότε μια σειρά μηχανοστάσια υδρεύσεως, μεταξύ των οποίων και το “Μέγα Φρέαρ Καρά”, δυναμικότητας 1.000 μ3 ημερησίως.
Άλλωστε, μέχρι τη δεκαετία του ’60, στην περιοχή του Αγ. Νικολάου, υπήρχαν τα “περιβόλια του Μαμάη”, η μόνη καλλιεργούμενη περιοχή στην Ηλιούπολη, γεγονός που μας οδηγεί να θεωρήσουμε βάσιμα, ότι εκεί ήταν το τσιφλίκι του Μουσταφά Καρά Αλή.
Να αναδειχθεί η ιστορία της περιοχής του Αγ. Νικολάου
Όπως αναφέρεται σε αίτησή μου προς το Υπουργείο Πολιτισμού – Β’ Εφορεία προίστορικών και κλασσικών αρχαιοτήτων (αρ πρωτ. 2021/30.3.2000):
«…στην περιοχή του Δήμου Ηλιούπολης που περικλείεται από τις Λεωφόρους Κοτζιά και Ηρώς Κωνσταντοπούλου και τις οδούς Θεοτόκη και Καρύστου, έχουν βρεθεί κατά το παρελθόν αρχαιολογικά ευρήματα των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων.
Όπως προκύπτει από προσωπική μου έρευνα, στην περιοχή αυτή έχουν ανευρεθεί ίχνη παρουσίας των στρατιωτών του Πτολεμαίου Β΄ κατά την διάρκεια του Χρεμωνίδειου πολέμου (266-263 π.Χ).
Με βάση τα παραπάνω ζητώ από την υπηρεσία σας να προχωρήσει σε όλες τις ενδεδειγμένες ενέργειες για την προστασία και την ανάδειξη της αρχαιολογικής σημασίας της περιοχής».
Με το υπ’ αριθμ. 7998 π.έ /3.2.2007, έγγραφο, η Β΄Εφορεία αρχαιοτήτων του Υπουργείου Πολιτισμού, μου έκανε γνωστό ότι «σε απάντηση των σχετικών αιτήσεών σας, σας κάνουμε γνωστό (ότι) η περιοχή του Αγ. Νικολάου που περικλείεται από τις Λεωφόρους Κοτζιά και Ηρώς Κωνσταντοπούλου και τις οδούς Θεοτόκη και Καρύστου εντάσσεται σε περιοχή της Ηλιούπολης που υπόκειται σε αρχαιολογικό έλεγχο (έλεγχος εκσκαφών)»
Στη συνέχεια, με βάση τις ενέργειες της Β΄.Εφορείας αρχαιοτήτων, εκδόθηκε Διοικητική Πράξη για έλεγχο εκσκαφών στην περιοχή Αγ. Νικολάου
Από το «τσιφλίκι Καρά» στην Ηλιούπολη
Στα μέσα του 18ου αιώνα ο «Καράς» αναφέρεται ως μικρός οικισμός 30-40 κολλήγων με 7-8 σπίτια γύρω από τον πύργο του Οθωμανού τσιφλικά.
Η οικονομία ήταν αγροτική. Τον 19ο αιώνα ένας ελαιώνας αναπτυσσόταν δυτικά. Η κτηνοτροφία ήταν κυρίαρχη (Βλ.Γ. Πάλλης, 2007).
Το 1890 καταγράφονται στο «μικρό χωρίδιον Καρά» 94 κάτοικοι ενώ το 1928 καταγράφονται συνολικά στη νεοσύστατη Κοινότητα Ηλιούπολης 569 κάτοικοι.
Στην ίδια περιοχή του Αγ. Νικολάου καταγράφονται αρχαία και παλαιοχριστιανικά ίχνη. Εκτιμάται ότι στη θέση όπου βρίσκεται το ανακαινισμένο παλιό εκκλησάκι του Αγ. Νικολάου, υπήρχε παλαιοχριστιανικός ναός.
Σύμφωνα με την Έκθεση πραγματογνωμοσύνης για την οριοθέτηση του «κτήματος Καρά» που πραγματοποίησε το 2009 ο τοπογράφος μηχανικός Δημήτρης Κοντοστάθης, στη περιοχή της σημερινής Ηλιούπολης, με βάση τους χάρτες του J. A. Kaupert (1875-1878), εντοπίζονται 6 αρχαία ερείπια (αναφέρονται συγκεκριμένα σημεία-οδοί) και 118 διάσπαρτοι αρχαίοι ταφικοί τύμβοι, εκ των οποίων οι 100 εντοπίζονται στους πρόποδες του Υμηττού, όπου δεν υπάρχουν καλλιέργειες.
Ακόμη, υπάρχουν δύο αρχαίοι ταφικοί τύμβοι στην πεδινή περιοχή του κτήματος Καρά, όπου εμφανίζονται καλλιέργειες (δημητριακά, αμπέλια, κηπευτικά, δενδροκομικές καλλιέργειες και αλώνια).
ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ
Η σημερινή εξέλιξη της Ηλιούπολης συνδέεται άρρηκτα με την περιοχή του Αγ. Νικολάου, όπου βρίσκονταν το κτήμα Καρά, και θεωρείται αναγκαία η προστασία του δημόσιου χαρακτήρα της και η ανάδειξή της ιστορικής σημασίας της μέσω της κήρυξής της σε «ιστορικό τόπο».
Λαμβάνοντας υπ’ όψιν όσα αναφέρονται παραπάνω, προτείνεται η ανάπλαση της περιοχής μεταξύ της Λ. Κοτζιά, της Λ. Ηρώς Κωνσταντοπούλου, της οδού Θεοτόκη και της οδού Καρύστου και περιλαμβάνει:
- Τον χώρο γύρω από το παλιό εκκλησάκι του Αγ. Νικολάου
- Το «Μέγα φρέαρ Καρά» και τον περιβάλλοντα χώρο.
- Το παλιό σπιτάκι του Μαμάη και τον περιβάλλοντα χώρο.
- Τον περιβάλλοντα χώρο του 11ου Δημοτικού Σχολείου Ηλιούπολης.
- Το παρακείμενο δημοτικό Αθλητικό Κέντρο.
- Τον δεντρόφυτο χώρο γύρω από την νέα εκκλησία του Αγίου Νικολάου
- Το Πάρκο Κυκλοφοριακής Αγωγής
- Όλους τους ενδιάμεσους δρόμους και δημόσιους χώρους της υπό ανάπλαση περιοχής.
Για την προώθηση της προτεινόμενης ανάπλασης πρέπει να διερευνηθεί η δυνατότητα διενέργεια διεξαγωγής ενός Πανελλήνιου Αρχιτεκτονικού Διαγωνισμού καθώς και των αναγκαίων ενεργειών (απαλλοτρίωση κάποιων ιδιοκτησιών / παραχώρηση από την ΕΤΑΔ άλλου οικοπέδου στους νόμιμους ιδιοκτήτες που απαλλοτριώνονται οι ιδιοκτησίες τους.
βιβλιογραφία
• «Γενικός Πίναξ των Δήμων του Κράτους» (1836)
• «Ελλάδος Πληθυσμός 1879» (1881)
• Ιωάννης Νουχάκης, «Νέος Χωρογραφικός Πίναξ» (1890)
• Αριστομένης Βάλβης, «Διάγραμμα Ρυμοτομίας Συνοικισμού Ηλιουπόλεως» (1925)
• Βασίλης Καραχάλιος, «Γενικός Οδηγός Ηλιουπόλεως» (1960)
• Κώστας Μπίρης, «Αι Αθήναι από του 19ου εις τον 20ον Αιώνα» (1966)
• Δέσποινα Σεβαστοπούλου-Βογιατζή, «Πι-Ρα, ιστορία της Ηλιουπόλεως» (1971)
• Γαβριέλλα Χαμογεωργάκη, «Πινελιές από τη ζωή της Ηλιούπολης» (1996)
• Δημήτρης Φιλιππίδης, «Για την ελληνική πόλη – Μεταπολεμική πορεία και μελλοντικές προοπτικές» (1990)
• Θωμάς Δρίκος, «Οι πωλήσεις των οθωμανικών ιδιοκτησιών της Αττικής, 1830-1831» (1994)
• Αντώνης Αντωνόπουλος – Δημήτρης Καλουδιώτης – Χρήστος Νάσιος – Αλέξανδρος Πολυχρονιάδης – Πάνος Τότσικας, «Τοπικό Αναπτυξιακό Πρόγραμμα Δήμου Ηλιούπολης» (1995)
• Πάνος Τότσικας, «Εδώ κάποτε –Συμβολή στην Ιστορία της Ηλιούπολης», 2005
• Γιώργος Πάλλης, «Τοπογραφία του Αθηναϊκού πεδίου κατά τη Μεταβυζαντινή Περίοδο – Οικισμοί, οδικό δίκτυο και μνημεία» (2007)
- Πάνος Τότσικας, «Σελίδες Ιστορίας της Ηλιούπολης» (2022)
• Edward Dodwell, «A Classical and Topographical tour through Greece, I» (1819)
• A. Milchhöefer – J. A. Kaupert, «Karten von Attika» (1883)
• F. H. Stubbings, «The Annual of the British School of Athens» (1947)
• R. Hope Simpson, «A Gazetteer and Atlas of Mycenaean Sites» (1965)
……………………………………………………………………………………………………………………………………
2 .ΧΩΡΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΝΗΜΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΦΥΣΗ ΣΤΟΝ ΥΜΗΤΤΟ
Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί πρόταση στα πλαίσια του υπό διαμόρφωση «Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου Δήμου Ηλιούπολης» ……………………………………………………………………………………………………………………………..
ΥΠΟΜΝΗΜΑ
ΘΕΜΑ: «Να αναδείξουμε την αρχαία ιστορία του τόπου μας»
Σας καταθέτω Yπόμνημα σχετικό με μια σειρά ενέργειές μου προς το Υπουργείο Πολιτισμού (αιτήσεις α.π 1908/27.3.2000, α.π.2021/30.3.2000 και α.π. 2151/14.3. 2006) που αφορούν χώρους αρχαιολογικού ενδιαφέροντος στον Δήμο Ηλιούπολης, όπως το αρχαίο λατομείο πάνω από τον Προφήτη Ηλία, στον Υμηττό.
Επισημαίνεται ότι από απάντηση του Υπουργείου Πολιτισμού (Αρ. Πρωτ. 7998/13.2.2007), προκύπτει ότι από την αρμόδια Β’ Εφορεία Αρχαιοτήτων «…θα κινηθεί η διαδικασία της κήρυξης ενός αρχαιολογικού χώρου στον Υμηττό…».
Η Β΄ Εφορεία Αρχαιοτήτων, τον Ιανουάριο του 2009, στα πλαίσια της τροποποίησης του από 31.8.1978 Π.Δ «περί προστασίας του Υμηττού», πρότεινε την κήρυξη αρχαιολογικού χώρου στην περιοχή του αρχαίου λατομείου «Β-ΒΑ του Προφήτη Ηλία Δήμου Ηλιούπολης , 550μ Ν-ΝΑ πέρατος Λεωφόρου Σοφοκλή Βενιζέλου». Η προτεινόμενη οριοθέτηση του αρχαιολογικού χώρου περιορίζεται στα σημεία περίπου που υποδείχθησαν από σχεδιάγραμμα που συνοδεύει την από 1980/2.3.2000 αίτησή μου.
Εν τέλει, ο χώρος του αρχαίου λατομείου στον Υμηττό, οριοθετήθηκε σύμφωνα με την Υπουργική Απόφαση Α1/Φ43/44570/1842/11.5.2019 του Υπουργείου Πολιτισμού που αφορά «Προσωρινή οριοθέτηση αρχαιολογικών χώρων εν όψει πρότασης του Οργανισμού Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθήνας για την τροποποίηση του από 31.8.1978 Π.Δ προστασίας του Υμηττού (ΦΕΚ 544 Δ’/1978)».
Από όσα αναφέρονται παραπάνω, προκύπτει η αναγκαιότητα ανάδειξης του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος του τόπου μας, με προτεραιότητα την δημιουργία ενός «Χώρου για τη Μνήμη και την Φύση» στην περιοχή του αρχαίου λατομείου, στον Υμηττό.
Πρωτοβουλία Πολιτών για την προστασία του Υμηττού
………………………………………………………………………………………………………………………..
3.ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΑΞΟΝΑΣ Η ΜΑΡΙΝΟΥ ΑΝΤΥΠΑ
Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί πρόταση στα πλαίσια του υπό διαμόρφωση «Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου Δήμου Ηλιούπολης»
……………………………………………………………………………………………………………………………….
Ως «κεντρική περιοχή της Ηλιούπολης» θεωρείται, κυρίως, ο οδικός άξονας που ξεκινά από την κεντρική πλατεία Εθνικής Αντίστασης και καταλήγει στην πλατεία Κανάρια (Λεωφόροι Ειρήνης και Ανδρέα Παπανδρέου). Επ’ αυτού και γύρω απ΄ αυτόν τον οδικό άξονα αναπτύσσεται το μεγαλύτερο μέρος της εμπορικής δραστηριότητας του Δήμου.
Η πρότασή μου δεν αφορά αυτόν τον οδικό άξονα, αλλά το τμήμα της Λεωφόρου Μαρίνου Αντύπα που αρχίζει από την Λεωφόρο Σοφ. Βενιζέλου και καταλήγει στην πλατεία Κανάρια. Επί αυτού του άξονα και γύρω από αυτόν, θεωρώ ότι υπάρχει η δυνατότητα να αναπτυχθούν μια σειρά πολιτιστικές και περιβαλλοντικές χρήσεις και δραστηριότητες.
Συγκεκριμένα, θεωρώ ότι ο άξονας αυτός θα πρέπει να παραμείνει, κατά το ήμισυ, ως αυτοκινητόδρομος ήπιας κυκλοφορίας διπλής κατεύθυνσης και κατά το άλλο ήμισυ να διαμορφωθεί ως ένας οργανωμένος πεζόδρομος υψηλού πράσινου ο οποίος θα συνδέει κάποιες υφιστάμενες πολιτιστικές εγκαταστάσεις και δραστηριότητες (Μουσείο Εθνικής Αντίστασης, Ανοιχτό Δημοτικό Θέατρο – Δημοτικό Άλσος). Στη συνέχεια, αυτός ο πολιτιστικός – περιβαλλοντικός άξονας θα συνδέεται με την πλατεία Π. Πατρών Γερμανού (ΙΚΑ) και τις πολιτιστικές εγκαταστάσεις και δραστηριότητες που προτείνεται να γίνουν στο μεγάλο οικόπεδο που παραχωρείται από την ΕΤΑΔ στον Δήμο. Ακόμη, ο άξονας αυτός θα συνδέεται, μέσω του υφιστάμενου Πάρκου κυκλοφοριακής αγωγής παιδιών, με την περιοχή του Αγίου Νικολάου, όπου ήταν το επίκεντρο του χωριού Καρά και όπου προτείνεται να κηρυχθεί «Ιστορικός Τόπος» από το Υπουργείο Πολιτισμού.
Τέλος ο πεζόδρομος υψηλού πράσινου της Λεωφόρου Μαρίνου Αντύπα θα συνδέεται με το υφιστάμενο Πάρκο Καλαβρύτων και στη συνέχεια με το πάρκο στο Ρέμα της Πικροδάφνης.
Συνοψίζοντας, με βάση αυτούς τους δύο οδικούς άξονες, διαμορφώνεται ένας «δακτύλιος» γύρω από την κεντρική περιοχή της Ηλιούπολης για εμπορικές και πολιτιστικές χρήσεις τοπικής σημασίας, χωρίς καμιά επιβάρυνση του φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος.