Στην Αττική, τα παλιότερα λείψανα του ανθρώπινου βίου ανάγονται 6000 χρόνια π.Χ., χωρίς να αποκλείεται κατοίκηση από παλιότερα. Κοντά στην περιοχή της σημερινής Ηλιούπολης, έχουν εντοπιστεί προϊστορικά ίχνη στη “Ζωοδόχος Πηγή”, ένα μικρό εκκλησάκι νοτιοδυτικά του μοναστηριού του Καρέα, στους πρόποδες του Υμηττού. (1)
Τα τελευταία χρόνια εντοπίστηκε και ερευνήθηκε μια προϊστορική εγκατάσταση σε χαμηλό λόφο επί της Λεωφ. Βουλιαγμένης, που σήμερα είναι ιδιοκτησία των Ο.Α.Ε.Δ, Ατλάντικ Α.Ε. και Σταυρόπουλου. Στις τρεις αυτές συνεχόμενες ιδιοκτησίες η ανασκαφική έρευνα έφερε στο φως τον κεντρικό πυρήνα μυκηναϊκού οικισμού και χαμηλότερα, προγενέστερη εγκατάσταση που καλύπτει σχεδόν όλη την Τρίτη χιλιετία π.Χ. Σύμφωνα με την αρχαιολόγο της Β’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων κα Κωνσταντίνα Καζά “…τα μυκηναϊκά κατάλοιπα είναι το μόνο παράδειγμα οικισμού αυτής της εποχής που διατηρείται σε καλή και σαφή κατάσταση στην ΝΔ Αττική…” (2)
Η ύπαρξη ενός ανοιχτού- ανοχύρωτου οικισμού στην περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα ο Δήμος Ηλιούπολης και η οποία μέχρι το 1925 ονομάζονταν “Καράς”, θεωρείται βέβαιη από την Κλασική Περίοδο (500-338 π.Χ.). (3).
Θημακός
Σύμφωνα με τον John S. Traill (4) στη περιοχή του σημερινού Δήμου Ηλιούπολης πρέπει να υπήρχε ένας μικρός Αττικός Δήμος, ο οποίος ονομαζόταν Θημακός και ο οποίος ήταν ένας από τους δήμους της Ερεχθηϊδας φυλής που διαμορφώθηκαν στην Αττική μετά την μεταρρύθμιση του Κλεισθένη, στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. Ένας από τους δέκα Αττικούς ρήτορες, ο Ανδοκίδης (440 π.Χ.-390 π.Χ.) στο έργο του “Περί Μυστηρίου” αναφέρεται στον Θημακό.
Κατά τη διάρκεια του Χρεμωνιδείου Πόλεμου (266-263 π.Χ.), είναι βέβαιο ότι στρατιώτες του Πτολεμαίου Β’ της Αιγύπτου, ο οποίος είχε συμμαχήσει με τους Αθηναίους ενάντια στους Μακεδόνες που πολιορκούσαν την Αθήνα, έφτασαν μέχρι τη σημερινή Ηλιούπολη. Αυτό συνάγεται από ένα πλήθος ευρημάτων μεταξύ των οποίων και αργυρά και χάλκινα νομίσματα του Πτολεμαίου Β’, βέλη, βλήματα σφενδονών, αμφορείς καθώς και μια επιτύμβια στήλη, πιθανώς Πέρση μισθοφόρου, όπου αναγράφεται το όνομα «ΑΡΤΑΣΤΙΣ». Η ακριβής στρατοπέδευση των στρατιωτών του Πτολεμαίου δεν είναι εξακριβωμένη.
Όπως ωστόσο αναφέρει ο James R. McCredie «τυχαία ευρήματα από νομίσματα, αιχμές από βέλη, βλήματα από σφενδόνες και κεραμικά στο προάστιο της Αθήνας Ηλιούπολη, οδήγησαν την αρχαιολόγο Ειρήνη Βαρούχα-Χριστοδουλοπούλου, στη ταύτιση αυτής της περιοχής ως τοποθεσία μιας στρατιωτικής εγκατάστασης. Τα ευρήματα υπήρξαν μεταξύ 1941 και 1943 στο Δεύτερο Τομέα της Ηλιούπολης, στους χαμηλούς πρόποδες του Υμηττού, μια περιοχή που παλαιότερα αποκαλούσαν «Καρά» (και έτσι αναφέρεται στο «Karten von Attica»). Τα περισσότερα από αυτά προέρχονται ειδικά από την περιοχή γύρω από την οδό Νεύτωνος, στο προάστιο αυτό». (5)
Με βάση τα αρχαιολογικά ευρήματα (αρχαία ερείπια και αρχαίοι ταφικοί τύμβοι), (6) καθώς και την ύπαρξη πεδινής καλλιεργήσιμης γης και άφθονου νερού λόγω των μεγάλων ρεμάτων της περιοχής, εκτιμώ ότι ο αττικός Δήμος Θημακός βρίσκονταν στην περιοχή του σημερινού Αγίου Νικολάου Ηλιούπολης. Στον ίδιο χώρο, τα Οθωμανικά χρόνια, καταγράφεται το τσιφλίκι Καρά καθώς και ένα υστεροβυζαντινό εκκλησάκι.
Aττικοί Δήμοι της ευρύτερης περιοχής
Άλλοι γειτονικοί Δήμοι με τον Θημακό ήταν ο Δήμος Ευωνύμου, ο Δήμος Αλιμούντος (ο σημερινός Άλιμος) γενέτειρα του ιστορικού Θουκυδίδη (470-395 π.Χ.), και η Αιξωνή στην περιοχή του σημερινού Δήμου Γλυφάδας η οποία έχει καταγραφεί από τον Ηρόδοτο ως πελασγικός οικισμός.
Το κέντρο του αρχαίου Δήμου Αλιμούντος, τοποθετείται στον λόφο της Αγίας Άννας, ο οποίος βρίσκεται μεταξύ του πρώην δυτικού αεροδρομίου και της σημερινής Λεωφόρου Αλίμου,. Εκεί, έχει εντοπιστεί από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο (1929), η θέση του ιερού “Θεσμοφόριου”, όπου κατά την αρχαιότητα τιμούσαν κυρίως την Θεσμοφόρο Δήμητρα και ετελούντο οι γνωστές θρησκευτικές τελετές τα “θεσμοφόρια”, που τα γιόρταζαν στις αρχές του φθινοπώρου, την εποχή της σποράς.
Τόσο τα ερείπια του “Θεσμοφόριου”, όσο και μιας αξιόλογης παλαιοχριστιανικής εκκλησίας (Βασιλική Ρωμαϊκή) που είχε χτιστεί πάνω σ΄ αυτά καταστράφηκαν όταν οι Γερμανοί, στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κατασκεύασαν εκεί διάφορα οχυρωματικά έργα.
Το κέντρο του αρχαίου Δήμου Ευωνύμου εντοπίζεται στην περιοχή “Τράχωνες”, όπου υπάρχει το κτήμα Γερουλάνου, και γύρω απ’ αυτό
Νότιο-ανατολικά του λόφου και της κατοικίας Γερουλάνου, υπάρχουν ακόμη σήμερα κτίρια και ερείπια που προέρχονται από το παλιό τσιφλίκι. Αρκετοί περιηγητές του αρχών του περασμένου αιώνα, υποψιάζονται ότι η αμπελοκαλλιέργεια στην περιοχή εξαφάνισε τα ίχνη ενός Αρχαίου Δήμου που δεν έπαψε να κατοικείται και κατά την διάρκεια του μεσαίωνα.
Ανασκαφές περιοχής ΜΕΤΡΟ Ηλιούπολης.
«…Από την αρχαία γραμματεία προκύπτει ότι σε διάφορα σημεία της Αττικής είχαν ιδρυθεί οικισμοί, χωριά και κώμες που αποτέλεσαν τη βάση των αττικών δήμων, τους οποίους αναδιοργάνωσε ο Κλεισθένης το 508/507 π.Χ, βάζοντας τα θεμέλια της αποκεντρωμένης αθηναΊκής πολιτείας…Στην περιοχή νότια της Αθήνας, όπου σήμερα βρίσκεται ο δήμος Δάφνης και τμήμα του δήμου Αγίου Δημητρίου, τοποθετείται ο αρχαίος δήμος της Αλωπεκής. Στην περιοχή Καρρά της σύγχρονης Ηλιούπολης, τοποθετείται ο μικρός δήμος του Θημακού, ενώ νοτιότερα , κατά μήκος της λεωφόρου Βουλιαγμένης και στην περιοχή που σήμερα ανήκει εν μέρει στην Ηλιούπολη, τον Άλιμο, την Αργυρούπολη και το Ελληνικό, αναπτύχθηκε στην αρχαιότητα ο δήμος του Ευωνύμου….» (7)
Σύμφωνα με την αρχαιολόγο Κωνσταντίνα-Καζά Παπαγεωργίου, η οποία επέβλεψε τις ανασκαφές κατά τις εργασίες για την διάνοιξη του ΜΕΤΡΟ κάτω από την Λεωφόρο Βουλιαγμένης, «στον σταθμό «Ηλιούπολη» δεν βρέθηκαν αρχαία , αλλά στην περιοχή αυτή πρέπει εν μέρει να εντάσσεται ο δήμος του Ευωνύμου. Ανατολικότερα, στην περιοχή Καρρά της Ηλιούπολης, τοποθετείται ο μικρός Αττικός δήμος του Θημακού με αρκετά ευρήματα, σημαντικότερα των οποίων είναι αυτά που συνδέουν την περιοχή με τον Χρεμωνίδειο πόλεμο» (8).
«Ο Χρεμωνίδειος πόλεμος (266/5 – 263/2 π.Χ), σύγκρουση μεταξύ των επιγόνων του Αλεξάνδρου στον ελλαδικό χώρο, πήρε το όνομά του από τον στρατηγό Χρεμωνίδη. Αυτός προέτρεψε προέτρεψε τους Αθηναίους να ταχθούν στο πλευρό των Σπαρτιατών στον αγώνα κατά των Μακεδόνων. Όταν οι Μακεδόνες πολιόρκησαν την Αθήνα, οι Σπαρτιάτες ζήτησαν την βοήθεια των Πτολεμαίων, οι οποίοι ανταποκρίθηκαν στέλνοντας μισθοφόρους υπό τον ναύαρχο Πάτροκλο. Ο στόλος του Πατρόκλου περιμένοντας την άφιξη των Σπαρτιατών για να επέμβουν από κοινού υπέρ της πολιορκούμενης Αθήνας, προσάραξε σε πολλά σημεία της Αττικής. Σε ανάλογες θέσεις στρατοπέδευσαν οι μισθοφόροι του, αφήνοντας έντονα ίχνη πίσω τους , όπως π.χ στο θέατρο Ευωνύμου, στη θέση Καρρά της Ηλιούπολης, στο Καβούρι και σε άλλα σημεία της Αττικής» (9).
Κλείνοντας, η αρχαιολόγος Κωνσταντίνα-Καζά Παπαγεωργίου, παραπέμπει για το ζήτημα αυτό στο εκτεταμένο κείμενό μου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Αρχαιολογία» τ.77-2000 με τίτλο «Αναζητώντας τα ίχνη των Πτολεμαίων στην Ηλιούπολη», καθώς και στο βιβλίο μου «Εδώ κάποτε…Συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης», Αθήνα 2005. (10)
Πάνος Τότσικας, Αρχιτέκτονας-Πολεοδόμος, ερευνητής τοπικής ιστορίας Ηλιούπολης
Βιβλιογραφία / Παραπομπές
(1) Π. Τότσικας, «Εδώ κάποτε…Συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης», Αθήνα 2005, εκδόσεις ΚΨΜ.
(2) Ρεπορτάζ της Λίνας Παπαδάκη στην έκδοση “Ζω στην Νότια Αθήνα”, 8/7/2000.
(3) Μ. Πετροπουλάκου – Ε.Τσιμπίδης – Πεντάζος “Αρχαίες Ελληνικές Πόλεις”, ερευνητικό πρόγραμμα, 1973, χάρτες 1:50.000
(4) John S. Traill, “Η Πολιτική Οργάνωση της Αττικής”, American School of Classical Studies of Athens, 1975.
(5) James R. McCredie «Fortified Military Camps in Attica», 1966
(6) A. Milchhöefer – J. A. Kaupert, «Karten von Attica»,1883
(7) Κωνσταντίνα Καζά- Παπαγεωργίου, «Η αρχαία αστική οδός και το ΜΕΤΡΟ κάτω από τη Λεωφόρο Βουλιαγμένης», 2016, εκδόσεις ΚΑΠΟΝ, σελ. 40-41
(8) Στο ίδιο, σελ.90
(9) Στο ίδιο, σελ. 190
(10) Στο ίδιο, σελ.191
