Η ιδέα του κοινωνικού συμβολαίου, όπως διατυπώθηκε σαφώς και με διαφορετικό τρόπο από στοχαστές όπως ο Thomas Hobbes, ο John Locke και ο Jean-Jacques Rousseau, αποτέλεσε το θεμέλιο της νεωτερικής πολιτικής. Στη μεταπολεμική Ευρώπη, οι αρχές του, όπως εφαρμόστηκαν πολιτικά, διαμόρφωσαν ένα μοντέλο κοινωνικής ισορροπίας με σταθερή εργασία για τη μεσαία τάξη και δημόσια αγαθά προσβάσιμα σε όλους, με την υπόσχεση κοινωνικής κινητικότητας.
Του Στέλιου Κατωμέρη*
Σήμερα, το ισχύον «συμβόλαιο» αμφισβητείται, καθώς η ευαγγελιζόμενη ισορροπία μετατοπίστηκε ανεπιστρεπτί και η εμπιστοσύνη έχει διαρραγεί. Η εργασία πλέον δεν προσφέρει επαγγελματική και οικονομική ασφάλεια στους πολίτες, ενώ η αβεβαιότητα και η εργασιακή ευελιξία συμβάλλουν στην επισφάλεια και δημιουργούν ερωτήματα για νέα οικονομική και κοινωνική επιδείνωση. Σε μια εξελισσόμενη εποχή «μεταπαγκοσμιοποίησης», σε συνδυασμό με τη νέα ψηφιακή οικονομία, διαμορφώνονται νέοι και βαθύτεροι κλυδωνισμοί. Ενώ η αποσύνδεση της παραγωγής πλούτου από τη γεωγραφική και κοινωνική της βάση παραμένει, η συγκέντρωση οικονομικής ισχύος και η νομή των πόρων από μια μειοψηφία οικονομικών συμφερόντων εντείνει την αμφισβήτηση της δίκαιης κατανομής των ωφελειών της παγκόσμιας ανάπτυξης. Η διαχείριση και έλεγχος των νέων τεχνολογιών από λίγους και ισχυρούς παράγοντες τις μετατρέπει από εργαλεία προόδου σε μηχανισμούς παραγωγής νέων ανισοτήτων και ο έλεγχος δεδομένων και αλγορίθμων διαμορφώνει ασύμμετρες σχέσεις ισχύος που διευρύνουν τις κοινωνικές αποστάσεις.
Σταδιακά και υπόρρητα ως εκ τούτου, διαμορφώνεται η ανάγκη για ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο, που προκύπτει από την ανάγκη επαναπροσδιορισμού των όρων συνεργασίας κράτους και κοινωνίας. Δεν αρκεί όμως να περιορίζεται στην παροχή προστασίας, αλλά οφείλει να επενδύει στην ενδυνάμωση, εξασφαλίζοντας ότι οι πολίτες διαθέτουν τα μέσα να προσαρμόζονται και να συμμετέχουν ουσιαστικά. Η δια βίου μάθηση, η πρόσβαση σε πόρους και η αναγνώριση πολλαπλών μορφών κοινωνικής αξίας καθίστανται κεντρικά στοιχεία, όπως και η ανάγκη για δικαιότερη κατανομή του πλούτου σε μια οικονομία που υπερβαίνει τα εθνικά σύνορα. Παράλληλα, η δημοκρατία καλείται να μετακινηθεί από την απλή αντιπροσώπευση σε πιο συμμετοχικές μορφές, ενώ η ρύθμιση της ψηφιακής σφαίρας και η προστασία των δεδομένων μετατρέπονται σε θεμελιώδη δικαιώματα. Σε αυτή τη δυναμική, τα αιτήματα διαμορφώνονται και συνοψίζονται σε δέκα βασικές κατευθύνσεις που συνδέουν την οικονομική, κοινωνική και πολιτική σταθερότητα με την ευημερία των επόμενων γενεών, ως εξής:
Νέο παραγωγικό μοντέλο – Αυτάρκεια και απεξάρτηση
Ένα νέο παραγωγικό αναπτυξιακό μοντέλο που ενισχύει τη τοπική βιομηχανία και την αγροδιατροφή, διασφαλίζει στρατηγική οικονομική αυτάρκεια σε κρίσιμους τομείς, όπως τα είδη διατροφής και τα βασικά βιομηχανικά αγαθά. Θα προωθεί τη συμμετοχή της χώρας σε στρατηγικά διεθνή έργα και την μεταφορά τεχνογνωσίας, θα επιδιώκει τη σταδιακή απεξάρτηση από τις εισαγωγές, ενισχύοντας την ανθεκτικότητα και την αυτονομία της οικονομίας.
Επιστημονική, τεχνολογική και ψηφιακή καινοτομία
Η καινοτομία και η τεχνολογική αυτονομία εντάσσονται στον πυρήνα του κοινωνικού συμβολαίου, με σύνδεση έρευνας και παραγωγής, επενδύσεις σε εφαρμοσμένη επιστήμη και αξιοποίηση ανθρώπινου δυναμικού, παράλληλα με κατοχύρωση ψηφιακών δικαιωμάτων, προστασία των δεδομένων και διαφάνεια στους αλγορίθμους, ώστε η γνώση και η τεχνολογία να λειτουργούν προς όφελος της κοινωνίας.
Κοινωνική Δικαιοσύνη
Η κοινωνική δικαιοσύνη αποτελεί θεμέλιο κάθε βιώσιμου κοινωνικού συμβολαίου και δεν περιορίζεται στην αναδιανομή πόρων, αλλά εκτείνεται στη διασφάλιση ισονομίας, ίσων ευκαιριών και αξιοπρεπών συνθηκών διαβίωσης για όλους. Προϋποθέτει ένα θεσμικό πλαίσιο στο οποίο οι κανόνες εφαρμόζονται καθολικά, χωρίς εξαιρέσεις ή προνομιακές μεταχειρίσεις. Θα διασφαλίζει ότι η πρόσβαση σε βασικά αγαθά – όπως υγεία, παιδεία, στέγη και εργασία – δεν καθορίζεται από το εισόδημα ή την κοινωνική προέλευση, αλλά ότι η ανάπτυξη και οι θεσμοί λειτουργούν προς όφελος όλων, και ιδίως των πιο αδύναμων.
Αναδιανομή Πλούτου και εποπτεία του κράτους στα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα
Το νέο κοινωνικό συμβόλαιο θα αναγνωρίζει τη συμβολή των μεγάλων οικονομικών συμφερόντων στη δημιουργία εθνικού πλούτου, χωρίς όμως να αποδέχεται ανισορροπίες που υπονομεύουν τη συλλογική ευημερία. Η δίκαιη αναδιανομή των πόρων αποτελεί θεμελιώδη αρχή και προϋποθέτει μια νέα, δεσμευτική θεσμική συμφωνία ισότιμης ευθύνης για όλους. Σε αυτό το πλαίσιο, η ανάπτυξη οφείλει να υπηρετεί το κοινωνικό συμφέρον, συνδεόμενη άμεσα με τοπικά ωφέλιμες επενδύσεις, αξιοπρεπή εργασία, ουσιαστική κοινωνική υπευθυνότητα, βιώσιμες πρακτικές και περιβαλλοντική ανταποδοτικότητα. Τα πάγια κεφάλαια που έχουν απομακρυνθεί από την εγχώρια οικονομία πρέπει να επαναπατριστούν, ενώ τα κέρδη οφείλουν να κατανέμονται δίκαια, ώστε να ενισχύεται η κοινωνική συνοχή και να διασφαλίζεται η ευημερία για το σύνολο της κοινωνίας.
Παιδεία και Δια Βίου Ανάπτυξη
Η εκπαίδευση αποτελεί θεμελιώδη πυλώνα κοινωνικής και εργασιακής ένταξης με διαγενεακή προοπτική. Η αναθεώρηση του εκπαιδευτικού πλαισίου, βασισμένη στην κατανόηση των σύγχρονων κοινωνικών και τεχνολογικών προκλήσεων, στη συμπερίληψη και στη διασφάλιση ισότητας, ισονομίας και σεβασμού στη διαφορετικότητα και τις ικανότητες όλων, είναι καθοριστική για τη νέα πορεία της κοινωνίας. Η επένδυση στη δημόσια παιδεία, στην ποιοτική κατάρτιση και στην υποστηριζόμενη δια βίου μάθηση διασφαλίζει ότι οι πολίτες μπορούν να προσαρμόζονται στις αλλαγές και να συμμετέχουν ενεργά στην οικονομική και κοινωνική ζωή.
Δημοκρατική Συμμετοχή και Κοινωνικός Ρόλος Πολιτών
Η δημοκρατία ενισχύεται μέσω της ουσιαστικής συμμετοχής των πολιτών στη διαμόρφωση των δημόσιων πολιτικών, με την ανάπτυξη τομεακών και περιφερειακών μηχανισμών ψηφιακής διαβούλευσης και συνδιαμόρφωσης. Με τον τρόπο αυτό ενισχύεται η νομιμοποίηση των κυβερνητικών αποφάσεων και περιορίζεται η αποξένωση των πολιτών από τη δημοκρατική διαδικασία.
Διάκριση Εξουσιών και Θεσμική Λογοδοσία
Η ουσιαστική διάκριση των τριών εξουσιών (νομοθετικής, εκτελεστικής και δικαστικής) και η πραγματική ανεξαρτησία των θεσμών, με εγγυήσεις αυτοδιοίκησης, αποτελούν προϋπόθεση για την αποτροπή της συγκέντρωσης ισχύος. Παράλληλα, διασφαλίζουν τη διαφάνεια, τον έλεγχο και τη λογοδοσία, ενισχύοντας την εύρυθμη και δημοκρατική λειτουργία του πολιτεύματος.
Δημόσια και Κοινά Αγαθά – Κοινωνική Ανθεκτικότητα
Η καθολική πρόσβαση σε δημόσια αγαθά, όπως η υγεία, η παιδεία και η ενέργεια, καθώς και η συνδιαχείριση των κοινών αγαθών, όπως το νερό και οι υποδομές, αποτελούν θεμέλιο κοινωνικής συνοχής, διασφαλίζοντας αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης και ενισχύοντας την ανθεκτικότητα της κοινωνίας απέναντι σε κρίσεις.
Γεωπολιτική Στρατηγική και Εξωτερική Πολιτική
Η γεωπολιτική θέση της χώρας αξιοποιείται μέσω εξωτερικής πολιτικής που συνδυάζει την ενίσχυση της εθνικής ισχύος με τη βαθιά κατανόηση των διεθνών συνθηκών, επιδιώκοντας ισορροπημένες συμμαχίες, στρατηγική αυτονομία και ενεργό ρόλο στο διεθνές περιβάλλον.
Αναθεώρηση Συντάγματος
Στη διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος δεν μπορούν να αγνοηθούν οι κοινωνικές απαιτήσεις. Η συναινετική διαδικασία και η πολιτική και δημοκρατική νομιμοποίηση αποτελούν κρίσιμο βήμα για το μέλλον της ελληνικής κοινωνίας και τη διαμόρφωση ενός κράτους ικανού να ανταποκριθεί στις νέες συνθήκες. Θα πρέπει να υποστηριχθεί από ανοιχτή και ουσιαστική δημόσια διαβούλευση εντός του 2026, ενισχύοντας τη συμμετοχή των πολιτών και τη διαφάνεια, ώστε να διαμορφωθεί ένα νέο, σύγχρονο θεσμικό πλαίσιο προσαρμοσμένο στις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας. Θα απαιτηθεί ένα σύνολο δράσεων ενημέρωσης της κοινωνίας, με τη συμμετοχή όλων των πολιτικών τάσεων, ώστε να αναδειχθούν η αξία, οι αναγκαίες βελτιώσεις και αλλαγές, καθώς και οι μελλοντικές επιπτώσεις τους στη ζωή των πολιτών. Η δημοσιοποίηση της διαδικασίας και η ευρεία προβολή της μέσω των μέσων ενημέρωσης θα συμβάλουν στη διάχυση της δράσης.
*Ο Στέλιος Κατωμέρης έχει διατελέσει ανώτατο διοικητικό στέλεχος στον ιδιωτικό τομέα στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Είναι Διδάκτωρ Κοινωνικής Οικονομίας και τα τελευταία χρόνια είναι ερευνητής στους τομείς της Κοινωνικής Πολιτικής, της Κοινωνικής Οικονομίας και της Απασχόλησης. Είναι και μέλος της “Πρωτοβουλίας για το Πρόγραμμα Προοδευτικής Εναλλακτικής Διακυβέρνησης”.